Este castiñeiro, en Moldes, Boborás, Ourense, debe gardar aínda memoria de Antón Losada Diéguez, un dos homes bos que levedaron o primeiro galeguismo de Nós, como tamén laborou no Museo de Pontevedra, na Sociedad Coral Polifónica de Pontevedra, na Acción Católica, ademáis de exerce-la súa cátedra no Instituto e de sere un agrarista convencido.
Pontevedra, 29.09.2014
Entrada n. 1779 do blog
Artículo semanal (Diario de Pontevedra)
TEMPO DE CASTAÑAS,
por Xesús López Fernández
O tempo da castañada está a
comezar. E xa se poden toma-las
primeiras, asadas ou cocidas (peladas ou como zonchos), crudas, como
purés…. Pero hai moi poucos días que, nunha pequena finca, puiden estimar que os
ourizos dos castiñeiros alí existentes decían moi verdes. Nada de particular,
que a castañada vai de setembro ó mes de Nadal. As primeiras que están no
mercado deben corresponderse coas que chaman de diversa forma según os lugares:
degaro, destelo, as que caen por sí antes de varear, ou debulladas ó seren
vareadas. E así, por citare algús exemplos, diremos: degaro, en Guimarei;
castañas estreladas, en Pesqueiras; castañas degraídas, en Celas de Peiro;
castañas debagadas, en Mercurín; baguto ou restrelo, en Hospital. Castaño de
estelo, en C.(VSP), rexistros tomados do diccionario de Aníbal Otero. Aínda que
“degara, degaro, degoro”, teñen como mais común o significado de desexo
apremiante de algo que está á vista, tamén se aplican, según diversos autores
(Eladio Rodríguez, Franco Grande) ás castañas que caen ó chan de puro
sazonadas.
Xa
case non quedan carros do país, pero inda pode un maxinalos polo entorno de San
Estevo, na Ribeira Sacra, pletóricos de castañas, coa meta dun local de
Faramontaos, (auténtica sinfonía de carros na caravana), pra dende alí dá-lo
salto ós obradoiros de Cuevas ou Posadas, elaboradores do marrón glaçé, a
castaña confitada que Galicia exporta ó mundo enteiro. E citemos tamén a croca,
a castaña seca ou pilonga, que debeu ter unha gran importancia antes de
importa-lo cultivo da pataca; á croca que era o tipo de castaña que os nenos
que lle cantaban o “maio” a Curros, lle pedían, tamén chamadas castañas do
canizo, maias, pisadas, resecas. Castaña mariña, se inda se dí, é a “pataca”,
que se cultivou nas mariñas de Betanzos antes que en nengún lugar de Europa.
Sobre
castañas e soutos hai non poucos ditos e refráns: “saca-las castañas do lume
con mau allea”, significa valerse doutro prá solución dun asunto dificultoso.
Refráns: A castaña e o besugo en febreiro non ten zugo; A castaña en agosto
quer arder, e no setembro beber; Furtando unha castaña e outra castaña, faise
mala maña; Temporá é a castaña que por
setembro regaña; Castaña que está no camiño, é do veciño; Castañas do Nadal,
saben ben e pártense mal, etc., etc. Pero
entremos no souto, o bosco de castaños, que tamén ten refráns, como: En
alleo souto, un pau ou outro; Polo souto non corras, atrás de outro; Prá misa e
pró souto, non hai que esperar un por outro; Sair dun souto e meterse noutro.
Pero
entremos no souto, de verdade, unha prantación de cen castiñeiros coidados, de
castañas grandes. Polo fondo pode verse como traballan os esquíos que
ocasionalmente fan presencia. Coido que este souto é un de tantos exemplos que
algús veciños poden tomare de cómo se pode poñe-lo monte en valor, e inda o
pasado venres estiven noutro lugar onde levan anos na aldea cambiándolle o chip
ó monte e priman a prantación de castaños/castiñeiros/castiros e outras
especies como o carballo americán, piñeiro de Oregón e outros, aventura
económica pola que moitas comunidades, traicionadas, tardan en apostar. Pero
inda restrinxidos á importancia do castaño, valéndose de patrós resistentes ó
mal da tinta, a súa madeira flexible e tenaz, ten moitísimas aplicaciós en
carpintería e construcción, i en ebanistería; é de gran valor, polo que é
conocida como caoba de Galicia. Os
castaños, ó tempo que se aprestan a rende-lo seu fruto ó longo do outono, prepáranse
prá dormición, a ir pintando a paisaxe do país ata que se queden sen
follas. Pero estou en que a árbore
precisa de máis propaganda, que o seu cultivo pode ser parte importante da
riqueza das aldeas, formar parte do seu fondo de aforro. Por medio do castaño e
outras árbores e cultivada intelixentemente, outra Galicia campesiña é posible.
