A TRADICIÓN BELENÍSTICA

Pontevedra, 23.12.2012

Entrada n. 1595 do blog

Artículo semanal

A tradición belenística,

por Xesús López Fernández

     Dende vellos tempos é costume do mundo católico a representación plástica do nacemento do neno Xesús. A esta práctica chámaselle belenismo (construcción de beléns, tamén denominados nacementos, pesebres, portales ou pasitos nos diferentes países de fala hispana. Agora estamos no nomento de construir estas representaciós, xa nas familias, parroquias, comercios, etc., representando estas demostraciós parte da liturxia navideña en moitos lugares do mundo, especialmente nos países de tradición católica. Pra integrarse máis na tradición non estaría de máis visita-lo convento franciscán de Greccio, en Italia, a pouca distancia de Asís, a Cidade da Paz. E foi alí onde parece que se montou o primeiro belén, en vida de San Francisco e por iniciativa súa, prá conmemoración do nacemento de Xesucristo, na Noiteboa do 1223, nacemento que non foi representado con figuriñas, miniaturas de obxetos cotiáns, nen con persoas, pero sí con animales. 

               Daquela celebrouse unha misa de noite, acompañada dunha representación simbólica da escea do nacemento, por medio dun pesebre (sen neno), co boi e coa mula, en base á tradición cristiá e ós Evanxelios apócrifos, así como na lectura de Isaías: “Conoce o boi ó seu dono, e o asno ó pesebre do seu amo. Israel non conoce, o meu pobo non ten capacidade de discernir”(Is.1,3). I estos animales, últimamente postos en dúbida por algús medios, aparecen xa no pesebre do século IV, descoberto nas catacumbas da Basílica de San Sebastián, en Roma, no ano 1877. Como ben aclarou o Papa, o feito de que nos Evanxelios canónicos non se citen os animales, non quer decir que a Tradición careza de valor. Eu estiven en Greccio no ano 2009, o 19 de Marzo, antes de seguir viaxe a Asís; como tamén en Belén, en Agosto do mesmo ano, na gruta de pedra caliza onde a tradición sitúa o nacemento do Neno, e na Basílica da Natividade. Incluso celebramos unha liturxia no Campo dos Pastores, onde se supón foron avisados os primeiros testigos do Nadal de Xesús.    

                    Conta San Bonaventura, cuia cela de Greccio tamén visitei, que tras celebra-la misa o sacerdote sobre o pesebre (utilizado como altar), San Francisco cantou o Evanxelio e predicou sobre as circunstancias homildes do nacemento de Cristo, fillo de Deus, circunstancias que naquel momento se reiteraban (noite fría, no interior dunha cova, no lugar onde comían as bestas que, xunto ó Neno, quecíano co seu alento). Enorme emoción nos asistentes, a tal xeito que o señor do lugar, Xohán Greccio “asegurou que veu un fermoso neno no pesebre que o padre Francisco colleu nos seus brazos; que incluso o fixo dormir”. Suponse que despois desta primeira representación, que máis que un belén poderémolo asimilare a un drama litúrxico, foise popularizando a instalación de beléns nas igrexas, no tempo de Nadal, con figuras de barro, cera, madeira ou resina en vez de seres vivos.

            Aínda teño vivo o relembro do nacemento familiar que facía unha miña irmá, con máis de cen puntos de luz, auga corrente, diversas fontes e, ás vellas figuras (algunha con máis de cen anos) foranse agregando outras con movemento (leñadores, ferreiros, panadeiras, etc.); que o conxunto total resultaba moi harmonioso, como unha aldea á procura da verdadeira sustentabilidade. Unha das últimas figuras incorporadas ó censo que actuaba dend´o Nadal ata os primeiros días da Febreiro, cando os belenistas soen recollere a súa obra, foi un rucho (ruzo), como oín chamare en Aldán ós asnos. E falando deste animal, digamos que San Xosé tiña un. Ana Catalina Emmerich, a monxa alemá autora de numerosas revelaciós, tamén o cita, usado nos desprazamentos con María, especialmente cando se achegaba o momento do parto, San Xosé procurando acobillo, chamando nas diversas casas de Belén, ata que outaron pola cova. Conozo o sitio. E comprendo a emoción das xentes que estos días, prá celebración do Nadal, achéganse a aquel lugar sagrado. Qué mellor belén!         

O NACEMENTO [24.12.1999]

As xentes da aldea oran ante o portal. Nacemento 2006/7. Fotografía do autor.As xentes vanse achegando ó pendello onde Xesús acaba de nacer. Fotografía do autor.

Pontevedra, 27.11.2007


Como estamos case en Decembro inclúo desta volta un traballo do 1999, sobre o Nacemento familiar, que os que teñan interese por el han poder visitar. Un "nacemento" varias veces galardonado.

O NACEMENTO [24.12.1999] ,
por Xesús López Fernández

A tradición belenística mantense antre outras formas de festexa-lo nacemento do Señor. Certo que os “nacementos” supoñen ás veces un gran sacrificio e que, á marxe da institución parroquial, son poucos os belenistas que dispoñen de espacio pra conforma-la escenografía que ilustra de forma homilde sobre o misterio da Encarnación, Deus nacido nun cortello, nun “pendello xunto a un camiño”, como dí unha panxoliña popular, unha noite de xiada. E xa están as figuras en marcha nun belén por mín conocido, que xunta nunha especie de aldea ideal, figuras vidas do século pasado con outras de tempos recentes. O río, en tempos de papel de prata, é agora d´auga viva e moitas figuras teñen movemento –na fragua, no aserradeiro...--. Hai vida na aldea, con abondancia de ovellas polos diversos montes e vagoadas...O castelo de Herodes, no alto. Os pegoreiros que se quecen na gruta reciben a visita dun anxo. A última figura en se integrar é un burro, un rucho feito de olivo, chegado de Terra Santa.

Únicamente San Mateo e San Lucas describen con certo detalle as circunstancias do nacemento, a sagrada familia acodindo dende Nazaret a Belén pra se censar, sendo rei Herodes. De tódo-los xeitos hai cuestiós que están en clara contradicción e o tema segue aberto --según din os especialistas— en canto ó ano no que realmente naceu Xesús, que se supón foi antre o seis e o catro –cando morreu Herodes-- antes da nosa era. O importante é que “o Verbo fíxose carne i entrou na historia”, como deixou dito o Vaticano II. Polo demáis tamén carece de importancia o feito de se saber que a Igrexa estableceu o 25 de decembro como data de celebración do natalicio, cristianizando así as festas que celebraba o mundo román porque o sol, a partir dese momento, comezaba a dar máis luz e os días a crecere ata o 24 de Xuño.

Cando un accede a estos datos, pode sentirse un pouco turbado, confundido. Pero o tema da celebración está debatido dende hai moitos anos, e o propio San Agostiño entendía como positivo o simbolismo establecido antre Xesús e o Sol. Que o nacemento do Mesías fose o ano catro/seis antes da nosa era, que exista un erro demostrable ó fixa-lo seu enceto, é algo que debe agradece-la sociedade toda, hoxe temerosa do chamado efecto 2000. Porque si se agarda con medo o que poida pasar coas computadoras con motivo do cambio de ano, ¿qué non tería acontecido si se houbera contado ben?. Porque é de supoñer que no 1996 ou no 1994 cumpríronse xa os dous mil anos do nacemento do Señor. A tecnoloxía, certamente, adiantou moito nestos últimos catro ou seis anos e hoxe quezáis o temido efecto non pase dun simple pesadelo. Catro/seis anos, un plus de tempo pra inventar. Gracias á Igrexa.

Nos evanxelios apócrifos pódense encontrar fermosísimas descripciós sobre a virxinidade de María, sobre a viaxe a Belén, de cómo o Neno, no pesebre, dílle á súa Nai que é realmente o fillo de Deus, algo que o anxo tamén anuncia ós pegoreiros que o van acompañar no pendello....Virán tamén os Reis Magos.... No “nacemento” ó que fago referencia, un nacemento galego, as xentes irán acodindo con presentes diversos, farán do nacemento unha festa. E, mentres, escóitase unha panxoliña portuguesa: ”O menino que naceu da Virgem cheia de graça, entrou e saíu por ela como o sol pela vidraça...Olhai cara o Neno en palhas deitado, olhai cara o Neno...”. O rucho semella moverse.