A VOLTAS COA LINGUA [6.10.2001]

30.09.2007. Nota. Dibuxo fractal dunha paisaxe outonal, con biodiversidade. Na lingua tamén existía unha gran variedade de palabras coas que pouco a pouco van acabando. A paisaxe é hoxe, en gran parte, un monocultivo forestal; coa lingua pasa algo semellante, emprobecida como a van deixando, puro monocultivo de importación [portuguesa]. En definitiva, nun como no outro caso, existe unha evidente traición á xeografía da memoria.

Pontevedra, 17.9.07

Traballo que conecta co anteriormente pendurado. Insístese novamente na traición á lingua que se viña preparando. Recóllense diversas opiniós ademáis de citar a Eladio e a Sarmiento. Insistimos en que o protagonismo de lingua débeo asumi-la propia sociedade. Cando ésta se sinte traicionada, incluso pola RAG, non ten nada de particular que a propia fala estea a ser máis e máis anoxada. Téñase presente que nese ano 2001, Eladio Rodríguez, o autor do mellor diccionario enciclopédico galego, foi outro esquecido máis aínda estándolle adicado o Día das Letras Galegas.

A VOLTAS COA LINGUA [6.10.2001],
por Xesús López Fernández

Acaba de comeza-la campaña electoral. Ata o día 21 teremos discursos e máis discursos, maioritariamente en galego. Teremos ocasión de ve-lo escaso dominio da fala que demostran certos políticos, uns porque non o practican decote, outros porque están a falar xa outro idioma. Coido que son poucos os que realmente “comunican”, que conectan cos galegofalantes “de base”, cuio idioma non saeu enfortecido, ata o dagora, por nengunha das normas existentes: a oficial e as outras. E un filólogo, F.M.H., da Coruña, referíase a esta cuestión nunha carta publicada en La Voz de Galicia do pasado dous do mes en curso. Tomo o título deste traballo da súa comunicación, coa que sintonizo, particularmente cando se refire á fala como instrumento que axuda a construí-la sociedade e afirma: “Por tanto, non sómo-los filólogos os que deseñámo-las solucións a tomar ante as dúbidas lingüísticas senón que son os falantes os que deciden. Nós, dende as alternativas dispoñibles, potenciamos e transmitímo-las formas escollidas. Pouco máis.”


Pero eso é o que, dende os pertinentes organismos, non se estivo a facer. Inventouse máis que ter en conta a lingua real de Galicia, a súa psicoloxía no momento actual. Coa idea do autor da carta estou seguro conectarían homes como Eladio Rodríguez González –a cuia memoria adicamos este ano o Día das Letras Galegas— ou ben o Padre Sarmiento –con obra e memoria a conmemora-lo ano que ven--, defensor da fala viva, observador xa no século XVIII do chamado autoodio, algo que segue presente na nosa sociedade e que non conoce dunha forma única, porque marchar polos vieiros do portugués, toma-la lingua irmá como paradigma, pode ser outra forma de “autonoxo”, como algúns prefiren decir. O autor da carta refírese tamén á imposibilidade dunha norma única dende posturas académicas defrontadas.


“Qué papel se lle dá ó falante nese acordo. E se ante a nova norma xorde un grupo de descontentos ou, simplemente, de falantes non integrados nas solucións adoptadas, ¿entón qué?, ¿buscarémo-la integración infinita?, ...”. Entendo a ironía do autor e coido que en certas asimilaciós non está a salvación senón o punto final, o “acabouse” da lingua. E ven aquí a conto un traballo de Fernando R. Tato Plaza sobre a evolución do “dícere” latino, que en galego decantou en “decir/dicir”. Sempre optei por “decir”, palabra viva, decote usada. Nunha parte do traballo –Homenaxe a Ramón Lorenzo, tomo II, Ed. Galaxia, p. 731--, o autor afirma que a explicación como castelanismo de certas palabras galegas non coincidentes co portugués resulta dun raro simplismo, cando por outra banda se fala dun fenómeno de “deriva interna” ó explicaren a coincidencia de formas portuguesas e castelás.


Facendo un pouco de memoria, lembro agora cando os autores galegos usaban preferentemente a forma “pra”, que certas normas recomendarían con uso exclusivo, por diferencialismo co castelán. Ó evidenciaren que os portugueses escriben “para”, pasou a ser ésta a forma normativa. Sí, pero acto seguido –porque os portugueses todos, ¡todos!, pronuncian “pra”— tentaríase establece-la diferencia antre a fala e a “escrita”. Escribir como os lusos e pronunciar tamén como eles. Prefiro seguir ós que manteñen o uso do “pra” e que así o escriben. I entendo que algo se está a facer na TVG no campo da recuperación desa e outras palabras, pero sería bo ter máis en conta o galego popular, deixármonos dunha vez por todas de inventar unha lingua virtual. Cinguírmonos ó galego falado, ésa é a cuestión, consecuentes coa lección do Padre Sarmiento. A carta aparecida na Voz de Galicia conclúe así: “A sociedade debe toma-lo verdadeiro papel protagonista neste proceso. A lingua que hoxe falamos debe ser unha referencia a ter en conta”. Todo un reto á par que unha mensaxe de esperanza. Os falantes de base agardamos dos políticos un discurso espontáneo, que prenda en nós. Difícil si escollen o camiño alóglota do artificio.

NA DEFENSA DUNHA OPCIÓN

O camiño do idioma galego, coa normativa da concordia, parece estreitarse aínda máis do que a Ruela de Paio o Eremita, en Santiago de Compostela. Foto do autor.

Publicado o 24.2.2003 no Diario de Pontevedra, o traballo incide, unha vez máis, no que vai ser unha constante neste blog: a defensa dunha ortografía non basada nos diferencialismos, a defensa do criterio xa apuntado anteriormente do Padre Sarmiento de que debemos construi-lo idioma dende a fala propia, deixarnos da doudice dos diferencialismos e "reintegrados" impostos dende diversos foros. Sigue o artículo:

Na defensa dunha opción,
por Xesús López Fernández

Hai poucos días leín a noticia de que na RAG están a traballaren novamente no parto doutras normas ortográficas. Temo que se repitan as tensiós de hai dous anos, cando uns cantos académicos críticos frustraron o intento de pari-la chamada normativa de “concórdia”, xestada dende certas instancias e na que, caladamente, levaban meses a traballaren. Alonso Montero recomendou daquela prudencia, e puxo o exemplo dos franceses, con máis de cen anos sen lle tocar á súa normativa. Ferro Ruibal escribeu tamén unha serie de artículos que agora non dou localizado e que me servirían pra centrar certas cousas. Pero o que cecais marcou máis aquel debate foron dous traballos de J. J. R. Calaza, que avisaba: “[........]a Academia Galega non pode aceptar nengún Diktat que, so capa de concordia lingüística, nos aboque a un sometimento cultural lusista [.....]”. Ou que “a normativa rexeitada inventaba unha lingua de comunión na que os lusistas e asimilados serían os sumos sacerdotes”.

Vemos que hoxe, no seo da RAG, hai xente que pasa das normas, que refugan de formas como “face-lo camiño”; que optaron por escribiren “facer o camiño”, “todos os”, porque o “tódolos” residual da época na que Galaxia inventou o acento diacrítico único non é unha forma científica. Sería moi longa a historia do abandono do idioma, pero é triste ve-la obra dalgús dos nosos autores filtrada pola normativa actual, que inda que respeto non comparto por acientífica e porque, en moitos casos, vai introducindo as “claves” da lusofonía ou, si se quer chamar doutro xeito, do galegués evoluído, por aquelo que din algús partidarios de que “o galego é un portugués non evoluído”. Por eso poden arestora estar novamente a traballaren outro golpe de forza, porque parece que xa non interesa recupera-la fala e traballa-lo idioma a partir dela, como pedía Sarmiento e teño comentado ó longo do ano 2002. Está claro que non se quixo traballar nesa dirección e que ó adoutar formas lusas como paradigmáticas (o plural en “ais”, palabras como Apocalipse, análise, hepatite, proxecto, inxección, etc.) o noso idioma foi en parte traicionado. O invento non daría resultado e xa se fan contas de que á fala lle quedan uns trinta anos, situación da que avisan tamén os galegofalantes de Asturias e León.

Insisto en que, ainda non compartindo algús dos criterios normativos, procuro escribir con respeto, “evadíndome” de formas que entendo non están no acervo popular. Digo esto porque o meu traballo da pasada semá saeu “manchado”, reconvertidas unha serie de palabras ó aplicaren ó mesmo un criterio de limitación no uso delas, como “pra, compasión, peligrosa”, que son completamente galegas e que apareceron convertidas en “para, compaixón, perigosa”, dacordo co modelo lusista. A palabra “pasión” é completamente galega, como as súas derivadas, pasional, apasionado, compasión, etc. Ó que lle interese unha maior noticia desta familia de palabras pode consulta-lo diccionario de Eladio Rodríguez González, quizaves aínda o mellor diccionario enciclopédico da lingua galega, que avisa de que hai quen usa o verbo portugués apaixoar. Tamén inclúe “peligro” e “peligroso”. I en relación co uso de “para” lembremos que ata hai pouco era común o uso de “pra", que recollen os diccionarios de Rodríguez e Cuveiro (como síncopas de para) e tamén os de Valladares, Filgueira, Acevedo, Eladio (de forma amplia: “é home pra todo, non é home pra nada”), Carré e Constantino García no seu Glosario de Voces Galegas de Hoxe, no que non se recolle “coñecer”, pero sí conocer, forma por min preferida e que se documenta igualmente en Pintos, Eladio e Carré.

Non era a miña intención terme extendido sobre este tema, en defensa da miña concepción da lingua. Entendo que as cousas deben quedar, de todo-los xeitos, claras, e que deixo argumentada a miña petición de respeto. O feito de que algúns clamaran polo uso exclusivo do “pra" por puro diferencialismo levaríaos máis tarde a adouta-la forma “para”, porque así a escriben os portugueses, que sempre pronuncian “pra". Daquela quíxose argumentar sobre a diferencia existente antre a fala e a “escrita”. Todo pra xustificaren o mal paso dado. I eu reclamo, como facía aínda hai poucos días Camilo Gonsar nun escrito publicado no Correo, o dereito a escribir nun galego popular, que en nengún momento quero traicionar. Pero a enorme riqueza da nosa fala estáse a perder porque queren impoñer un vocabulario estándar e moitas veces extraño. I entendo que no tratamento do idioma hai que entrar con respeto, como nun templo no que se estivese a meditar. E pra meditar é preciso aprender a cerra-la porta, como recomendaba Merton. Porque hai moitos que dan portazos e descentran ós que están en oración. E as normas en vigor foron, en certo sentido, un portazo que, por vía mediática, está a acabar coa lingua do templo, neste caso do país.